Rekordowe kary UOKiK zwiększają zainteresowanie audytami antymonopolowymi

Rosnące kary za naruszenia prawa konkurencji i prawa konsumenckiego – nakładane zarówno na firmy, jak i menedżerów – sprawiają, że audyt działalności firm pod kątem zgodności z prawem przestaje być postrzegany jako kosztowny dodatek do compliance. To konieczne narzędzie, umożliwiające zarządom minimalizowanie ryzyka biznesowego.

Szerokie uprawnienia kontrolne organów antymonopolowych sprawiają, że przedsiębiorcy zaczynają analizować ryzyka związane m.in. z dystrybucją, udziałem w przetargach, czy kontaktami z konkurentami. Jak przyznaje kancelaria GESSEL, obecnie notuje ona wzrost zapytań dotyczących audytu pod kątem zgodności z prawem konkurencji.

Prawo konkurencji w Polsce i w Unii Europejskiej przewiduje bardzo dotkliwe sankcje za udział w niedozwolonych porozumieniach lub nadużywanie pozycji dominującej. Kara dla przedsiębiorcy może wynieść nawet 10% rocznego obrotu, a dla osoby zarządzającej do 2 mln zł za umyślne dopuszczenie do naruszenia przepisów.

Podobnie wysokie kary są przewidziane także dla firm i osób zarządzających, które naruszają szeroko rozumiane interesy konsumentów. W tym przypadku ewentualny audyt dotyczy zwykle całego procesu komunikacji z klientami, polityki cenowej w tym promocyjnej oraz zapisów zawartych w regulaminach. Tropiąc tego typu nieprawidłowości, UOKiK sięga nawet po wsparcie AI.

Dane UOKiK obrazują skalę ryzyka. W 2024 r. na przedsiębiorców nałożono ponad 650 mln zł kar za praktyki ograniczające konkurencję, a na osoby zarządzające – ponad 4 mln zł. Z kolei w 2025 r. UOKiK wydał z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów aż 900 decyzji i nałożył łącznie 1,15 mld zł kar, z czego ponad 580 mln zł to sankcje wynikające z działań ograniczających konkurencję.

„Z perspektywy zarządu audyt może stanowić swego rodzaju „polisę ubezpieczeniową”. Pozwala zidentyfikować ryzyka zanim staną się przedmiotem postępowania organu antymonopolowego. W praktyce oznacza to realną ochronę zarówno spółki, jak i osób zarządzających.”, mówi Natalia Leśna, Senior Associate w kancelarii GESSEL.

Na liście interwencji UOKiK znalazło się już wiele renomowanych firm działających w Polsce. Jedną z najgłośniejszych decyzji antymonopolowych ostatnich lat była kara ponad 405 mln zł nałożona na jednego z dystrybutorów samochodowych oraz jego 11 dealerów; kary nałożono także na menadżerów. UOKiK uznał, że przedsiębiorcy zawarli niedozwolone porozumienie polegające na ustalaniu cen sprzedaży samochodów i podziale rynku między dealerów, co ograniczało konkurencję i możliwość zakupu pojazdów w niższych cenach przez klientów. Podobna argumentacja pojawiła się w przypadku kary blisko 340 mln zł nałożonej na spółkę zajmującą się sprzedażą sprzętu rolniczego oraz sieć jej dealerów.

Kary są nakładane także na firmy naruszające prawa konsumentów – np. 105 mln zł za przekaz reklamowy wprowadzający konsumentów w błąd.

Przegląd umów to nie to samo co audyt ryzyka

W wielu firmach działania compliance ograniczają się często jedynie do przeglądu wybranych umów handlowych. Tymczasem audyt antymonopolowy obejmuje znacznie szerszą analizę – także praktyk biznesowych, sposobu komunikacji z konkurentami czy procesów decyzyjnych w firmie.

„Klasyczny przegląd umów bazuje na sprawdzeniu dokumentów i nie zawsze w pełni kończy się pełnym obrazem ryzyk i ewentualnych obszarów mogących generować zagrożenia związane z obszarem zainteresowania organu antymonopolowego. Audyt antymonopolowy jest bardziej kompleksowy – analizujemy nie tylko zapisy w kontraktach, lecz także procedury sprzedaży, przekaz reklamowy, modele dystrybucji czy praktykę udziału w przetargach. Analizujemy ryzyka związane ze stosowaniem klauzul wyłączności czy też wykorzystaniem przewagi kontraktowej. Mając szeroką wiedzę „z obu stron biurka” możemy wykryć z wyprzedzeniem obszary, które mogą skutkować naruszeniem przepisów. Zawsze bowiem taniej i skuteczniej jest zapobiegać tego typu deliktom, niż później reagować na interwencyjne działanie organu”, podkreśla Natalia Leśna.

Taka analiza często obejmuje również wdrożenie procedur compliance oraz szkolenia pracowników , które ograniczają ryzyko nieświadomego naruszenia przepisów.

Najczęstsze obszary ryzyka

Jak podkreślają specjaliści, do najczęściej identyfikowanych ryzyk należą porozumienia cenowe, postępowania przetargowe oraz kontakty z konkurentami. Podczas audytu badane są zwłaszcza takie aspekty jak ustalanie minimalnych cen odsprzedaży lub ograniczenia terytorialne nakładane na dystrybutorów. Osobną kategorię stanowią z kolei ryzyka związane z ewentualnymi zmowami przetargowymi czy też wymiana poufnych informacji, której wykrycie rzadko jest możliwe na podstawie analizy samych umów.

W ostatnich latach organy antymonopolowe w Europie coraz częściej badają również porozumienia dotyczące zatrudnienia, takie jak ustalenia o niekonkurowaniu o pracowników („no-poach agreements”), które mogą ograniczać konkurencję na rynku pracy. Również w Polsce mamy przykład postępowania w tej sprawie,  gdzie zarzuty otrzymała jedna z sieci handlowych, kilkadziesiąt firm transportowych oraz menedżerowie odpowiedzialni za współpracę z przewoźnikami. Podobne sprawy pojawiały się także w innych krajach europejskich – przykładowo w Portugalii organ ukarał kilkadziesiąt klubów sportowych za uzgodnienie, że nie będą zatrudniać zawodników odchodzących z konkurencyjnych drużyn, którzy jednostronnie rozwiązali kontrakty z innymi klubami z powodu problemów finansowych, uznając takie ustalenia za niedozwolone porozumienie ograniczające mobilność pracowników.

Obok ryzyk antymonopolowych coraz większego znaczenia nabiera również obszar ochrony praw konsumentów. W tym kontekście firmy coraz częściej decydują się na audyt sposobu komunikacji z konsumentami na stronach internetowych i w aplikacjach, obejmujący m.in. sposób prezentowania cen, warunki promocji, informacje o kosztach dostawy czy mechanizmy subskrypcji. Celem takiego przeglądu jest weryfikacja, czy proces zakupowy – od pierwszego kontaktu z ofertą aż po finalizację transakcji – nie zawiera elementów, które mogłyby zostać uznane za wprowadzające w błąd lub wywierające nieuprawnioną presję na konsumenta (tzw. dark patterns). W ostatnich latach właśnie te obszary stały się przedmiotem licznych postępowań regulatorów w Polsce i w Unii Europejskiej.

Audyt jako element obrony w postępowaniu

Dobrze udokumentowany audyt może mieć znaczenie także wtedy, gdy postępowanie już się rozpoczęło. Oprócz wsparcia w postępowaniu wyjaśniającym, możliwe jest również działanie zmierzające do złagodzenia ewentualnych kar, za sprawą promowanego przez UOKiK programu łagodzenia sankcji pod nazwą leniency. Dzięki tym rozwiązaniom, uczestnicy zmowy, którzy zdecydują się na współpracę z Urzędem i dostarczą istotne dowody, mogą liczyć na obniżenie lub uniknięcie kary.

„Jeżeli przedsiębiorca może wykazać, że wdrożył realne mechanizmy compliance i reagował na sygnały o naruszeniach, może to mieć znaczenie w toku postępowania”, podkreśla Monika Bychowska, Senior Associate w kancelarii GESSEL „Organy antymonopolowe analizują m.in. stopień staranności zarządu i podejmowane działania zapobiegawcze, więc warto zadbać o takie działania zanim kontrola czy inne działania regulatora staną się faktem”.

W praktyce audyty często kończą się także opracowaniem procedur kryzysowych, które określają sposób działania firmy w przypadku kontroli lub przeszukania przez organ antymonopolowy (tzw. dawn raid).

Dlaczego inwestorzy wymagają audytów

Rosnąca liczba postępowań i wysokość sankcji powodują, że audyty antymonopolowe stają się standardem także w procesach inwestycyjnych.

„Dla inwestorów i rad nadzorczych ryzyko antymonopolowe to dziś jeden z kluczowych elementów oceny spółki. Naruszenie prawa konkurencji może oznaczać nie tylko wielomilionowe kary, ale również spory cywilne, utratę reputacji i spadek wartości firmy”, podsumowuje Karolina Olszewska, Senior Associate w kancelarii GESSEL.

W realiach rosnącej aktywności organów antymonopolowych i wysokich sankcji finansowych – nakładanych także na osoby zarządzające – audyt antymonopolowy przestaje być elementem „opcjonalnym”. Coraz częściej staje się narzędziem zarządzania ryzykiem, które pozwala wykryć potencjalne naruszenia, przygotować organizację na kontrolę oraz ograniczyć odpowiedzialność zarządu.

Jak podkreślają eksperci, w wielu przypadkach koszt audytu jest znacznie mniejszy w porównaniu z konsekwencjami finansowymi i reputacyjnymi postępowania antymonopolowego.